„Musisz być bardziej konsekwentny”, „Dziecko potrzebuje konsekwencji”, „To kwestia braku konsekwencji” – tego typu komentarze rodzice często słyszą od znajomych, rodziny, nauczycieli, specjalistów czy innych rodziców. Czasami sami do siebie tak mówimy. Wydawać by się mogło, że bycie konsekwentnym to jedna z kluczowych kompetencji rodzica. Czy aby na pewno tak jest?

Blaski i cienie konsekwencji

Na początku chciałabym spojrzeć na kwestię bycia konsekwentnym nieco szerzej, wychodząc poza kontekst rodzicielstwa. O tym, jak ważna jest dla ludzi konsekwencja i jak bardzo ją sobie cenimy pisał m.in. Robert Cialdini, psycholog społeczny, w swojej głośnej książce „Wywieranie wpływu na ludzi. Teoria i praktyka”. Na łamach książki przytaczał on liczne badania potwierdzające, że niekonsekwencję powszechnie uważa się za cechę negatywną. Człowiek, który postępuje niekonsekwentnie spostrzegany jest jako zagubiony, niepewny, a nawet niezrównoważony psychicznie. Konsekwencja natomiast kojarzy nam się z siłą charakteru i intelektu. Wiążemy ją z logiką, racjonalnością i uczciwością. Jak podsumowuje sam Cialdini „zgodność i konsekwencja są w naszej kulturze wysoko cenione”. Nie sposób zaprzeczyć, że bycie konsekwentnym ma swoje zalety – dzięki temu potrafimy kończyć podjęte działania, jesteśmy postrzegani (przez innych i przez siebie) za racjonalnych i godnych zaufania. Konsekwencja ułatwia nam także codzienne działania, oszczędzając czas i wysiłek – nie musimy cały czas zastanawiać się nad daną kwestią – wystarczy, że raz się określimy, a później możemy już tylko konsekwentnie trwać przy swoim stanowisku. Jest to niezwykle wygodne i kuszące, ale może też przysporzyć nam kłopotów. Czasami konsekwencja przeradza się w automatyzm – przestajemy zastanawiać się nad daną sytuacją, nad tym, jak się w związku z czymś czujemy, jakie są plusy i minusy danej kwestii, czego tak naprawdę chcemy, a w zamian za to zamykamy się w fortecy sztywnej konsekwencji. Jest tam bezpiecznie, na pozór komfortowo, a jednak za pobyt w fortecy płacimy też pewną cenę – odcinamy się od nowych, napływających do nas informacji i argumentów, a także od tego, co się dzieje w naszym wnętrzu w związku z daną sprawą. Skupiamy się na byciu konsekwentnym, a mniej uwagi zwracamy na okoliczności i ponowną ocenę sytuacji. Ponieważ nie bierzemy pod uwagę często ważnych informacji, możemy podjąć błędną decyzję lub uparcie trwać przy stanowisku, które nam już nie służy.

W niektórych sytuacjach bycie konsekwentnym może zwieść nas na manowce – także w kontekście relacji z dziećmi.

„Wymóg bycia konsekwentnym uważam za absurdalny. Oznacza on przecież, że nie pozwalasz innym wpływać na swoje działanie. Gdybyś była naprawdę konsekwentna, musiałabyś za pięć lat myśleć dokładnie to samo, co dziś. Nie można być konsekwentnym dla samej konsekwencji.” /Jesper Juul w rozmowie z Moniką Oien. Przestrzeń dla rodziny/

Chwila namysłu pomoże Ci stwierdzić, czy działasz w zgodzie ze sobą 

To ostatnie zdanie z wypowiedzi Juula można potraktować jako zaproszenie do refleksji. Zamiast po raz kolejny włączać automat z napisem „konsekwencja”, możesz dać sobie chwilę do namysłu. Sprawdzić, dlaczego coś jest dla Ciebie ważne? Z jakich powodów Ci na tym zależy? A może dojdziesz do wniosku, że dana kwestia wcale nie jest aż tak istotna? Być może uznasz, że możesz przeformułować swoje cele/ odłożyć ich realizację? Sprawdź, jaka jest aktualnie sytuacja, jakie argumenty do Ciebie napływają, jak je odbierasz w tym momencie. Nie musisz bezrefleksyjnie zamykać się w fortecy konsekwencji. Możesz wyjrzeć na zewnątrz, rozejrzeć się, zapytać siebie, jak Ci jest z daną sprawą, zobaczyć perspektywę drugiej osoby, przeanalizować sytuację.

Dzieci bardzo często zapraszają rodziców do takich refleksji. Chcą poznać ich zdanie – to, co dla nich ważne, a z czego mogą zrezygnować. Nie po to, by „manipulować”, a po to by lepiej zrozumieć siebie, rodzica i to, jak działa świat.

Zastanów się, jakie potrzeby stoją za Twoją konsekwencją

To może być potrzeba bycia wziętym pod uwagę, szacunku, łatwości, bycia kompetentnym jako rodzic. A może potrzeba posiadania wpływu na to, co się dzieje? Gdy dowiesz się, jakie potrzeby pragniesz zaspokoić, łatwiej będzie Ci podjąć decyzję, czy konsekwencja jest najlepszą strategią na ich zaspokojenie. Pamiętaj, że jest to jedna z możliwych opcji, a nie jedyna słuszna droga, której wybór zawsze będzie Tobie (i Twojemu dziecku) służył.

Wyobraźmy sobie następującą sytuację: w domu panuje zasada, że posiłki są jedzone jedynie przy stole. Rodzice cenią sobie porządek. Lubią, kiedy chodząc po domu w skarpetkach nie martwią się, czy przypadkiem nie wdepną w okruszki po ciastkach czy nadgryziony kawałek pizzy. W pewną jesienną sobotę – taką, którą najchętniej spędziłoby się w domu pod kocem, ich ośmioletnia córka Kasia mówi z zapałem, że chciałaby zjeść śniadanie w łóżku, razem z rodzicami. Chce je przygotować samodzielnie i przynieść wszystkim do łóżka. Rodzice mogą automatycznie odrzucić prośbę Kasi, konsekwentnie trwając przy ustalonej zasadzie. Mogą także zastanowić się nad tą sytuacją z perspektywy „tu i teraz”, zadając sobie na przykład takie pytania: jak ja mam się z tą prośbą? Czy mam ochotę na śniadanie zjedzone dziś w łóżku? Jeśli upieram się przy wprowadzonej zasadzie, jaka potrzeba za tym stoi? Załóżmy, że w tej sytuacji jest to potrzeba ładu i porządku. Po chwili namysłu rodzice uznają, że mają nawet ochotę na śniadanie w łóżku. Co więcej, są ciekawi, jaki posiłek przygotuje Kasia. Mogą się więc zastanowić, w jaki sposób zaspokoić swoją potrzebę, a jednocześnie wyjść naprzeciw potrzebie Kasi. Trwanie dziś przy zasadzie zaspokoiłoby jedynie ich potrzebę, szukają więc innego rozwiązania. Ostatecznie umawiają się, że po posiłku Kasia pomoże im posprzątać łóżko i cały rozgardiasz, który się zrobi w związku z nietypowym śniadaniem.

Nie wpadaj w pułapkę szybkich odpowiedzi

Często towarzyszy nam przekonanie, że jako rodzice musimy znać odpowiedź na każde pytanie i to najlepiej od razu. A jak już się coś odpowiedziało, trzeba się tego trzymać. Trzeba być konsekwentnym… Później okazuje się, że trwamy przy wersji, która nie do końca nam odpowiada. Żeby uniknąć tej pułapki, daj sobie czas na odpowiedź i określenie własnego stanowiska. Wcale nie musisz wiedzieć od razu. Pobądź trochę z jakimś pomysłem, z jakąś myślą. Zobacz, jak Ci z nią jest. Możesz powiedzieć dziecku: „Słyszę, że to jest ważna dla Ciebie sprawa i chcesz poznać moje zdanie, a ja potrzebuję się nad tym zastanowić. Wróćmy do tego jutro”.

Czy zawsze musicie się ze sobą zgadzać?

W mojej pracy psychologa dziecięcego często spotykam się z twierdzeniem, że rodzice powinni być zgodni w swoich poglądach związanych z wychowywaniem dzieci i konsekwentnie się ich trzymać. Spotykam rodziców sfrustrowanych i zaniepokojonych tym, że nie udaje im się osiągnąć takiego celu: nie zgadzają się ze sobą w różnych kwestiach, bywa, że się kłócą o jakąś różnicę. Starają się wtedy, żeby chociaż dzieci nie widziały/ nie słyszały tych sprzeczek, więc czekają na przykład aż dzieci zasną. Bywa też tak, że jedno z rodziców rezygnuje ze swojego stanowiska. Tymczasem tam, gdzie mamy do czynienia z dwojgiem ludzi – z inną historią życia, unikalnymi doświadczeniami, różnymi zasobami i odrębnymi światopoglądami, tam nie sposób uniknąć różnicy zdań. Co więcej, jest ona nie tylko naturalna, ale wręcz rozwojowo pożądana – zarówno dla rodziców, jak i dla dzieci. Takie różnice mogą prowadzić do wypracowywania twórczych rozwiązań, lepszego poznania siebie nawzajem, nauki trudnej sztuki dialogu i wypracowywania konsensusu. A czasami różnice mogą istnieć obok siebie: uznane i zaakceptowane. Nie zawsze osiągniemy konsensus i to też jest w porządku. Czasami rodzice się w jakiejś kwestii nie zgodzą, a później jedno z nich zmieni zdanie (będzie niekonsekwentne!) – tak też może być i dzieci na tym nie ucierpią. Dzieci wręcz skorzystają na tym, gdy będą mogły zobaczyć, jak dorośli konstruktywnie radzą sobie z różnicami między nimi. Czy potrafią ze sobą wtedy porozmawiać? Czy szanują się mimo innych poglądów? To dla dziecka jest ważniejsze niż sama zgodność i konsekwencja.

Konsekwencja w rodzicielstwie (i w życiu w ogóle) ma swoje zalety, ale nie jest lekiem dobrym na wszystko. Czasami warto się chwilę zastanowić i świadomie zdecydować, czy w tej konkretnej sytuacji będzie nam służyła, czy może będzie wręcz odwrotnie. Raz podjęta decyzja bardzo rzadko jest nieodwracalna. Masz prawo poddawać ją refleksji i zmienić zdanie, jeśli uznasz, że tak będzie lepiej dla Ciebie i dla Twojego dziecka.

Autorka: Justyna Kobyra, psycholog dziecięcy

Aby pogłębić temat zapraszamy do obejrzenia zapisu webinarium, w którym Ula Malko – psycholog dziecięcy z Bliskiego Miejsca, mówi o konsekwencjach w wychowaniu.

Rozmowy rodziców z nauczycielami to często wyzwanie – zarówno dla jednej, jak i drugiej strony. Jesper Juul w swojej książce „Kryzys szkoły” mówi wprost, że nauczyciele boją się rozmów z rodzicami. Myślę, że obawy odczuwają także rodzice. Nic dziwnego – większość z nas nie uczyła się tego, jak porozumiewać się ze sobą, a nie jest to prosta sprawa – zwłaszcza, gdy dotyczy naszego dziecka, a w grę wchodzą emocje.

W sytuacji gdy pojawia się problem, wizja rozmowy z nauczycielem budzi szereg pytań i obaw („Czy nauczyciel nie zacznie się później mścić na dziecku?”/ „Jak wpłynąć na nauczyciela, żeby chciał pomóc dziecku?”/ „Czy nie usłyszę, że moje dziecko jest złe, że coś z nim (albo ze mną) jest nie tak?”/ „Czy mogę zaufać nauczycielowi?”/ „Czy nie wykorzysta przekazanych informacji przeciwko mnie albo dziecku?”). Obok tych obaw często pojawia się też nadzieja i przekonanie o tym, że rozmowa mogłaby pomóc dziecku.

Tylko jak ją poprowadzić?

Zanim zaczniesz planować przebieg samej rozmowy, ważne żeby zwrócić uwagę na jeden istotny aspekt. Wychowawca i inni nauczyciele Twojego dziecka towarzyszą mu od początku jego przygody ze szkołą przez długie miesiące, a nawet lata. Są dla niego ważnymi osobami. Warto więc już od początku nawiązać z nimi kontakt i bliżej ich poznać. Inicjować rozmowy, spotykać się na zebraniach, być otwartym na wymianę bieżących informacji. Nie czekaj z rozmową do momentu, gdy pojawi się kryzys. Jeśli od początku uda Ci się poznać nauczyciela i zbudować z nim relację, łatwiej będzie zainicjować wspólną rozmowę w sytuacji, która może być dla dziecka albo dla Ciebie trudna. Nie będzie to już obca osoba, z którą teraz przyszło Ci rozmawiać o problemie Twojego dziecka, tylko ktoś, z kim nie raz już rozmawiałeś/aś, macie za sobą wspólne doświadczenia. Już samo to może ułatwić początek dialogu.

Chcesz porozmawiać z nauczycielem w sprawie dziecka? Zacznij od rozmowy z dzieckiem.

Wyobraź sobie, że Twoje dziecko opowiada Ci o jakiejś trudnej dla niego sytuacji związanej z relacją z nauczycielem. Czujesz, że chcesz spotkać się z nauczycielem, żeby lepiej zrozumieć daną sprawę. Zanim to zrobisz, poznaj dobrze perspektywę Twojego dziecka, zobacz to zdarzenie jego oczami, okaż mu wsparcie. O tym, jak rozmawiać z dzieckiem przeczytasz więcej w tym artykule. W takiej sytuacji dziecko przede wszystkim potrzebuje wysłuchania i zrozumienia; potrzebuje poczuć, że jesteś po jego stronie. W dalszej kolejności możecie wspólnie zastanowić się nad poszukaniem rozwiązań i rozważyć rozmowę z nauczycielem. Być może zastanawiasz się, jak się zachować w momencie, gdy słyszysz od dziecka o niepokojącym zachowaniu ze strony nauczyciela, (np. dziecko mówi, że nauczyciel wyśmiewa je na forum grupy, albo że je niesprawiedliwie ocenia). Jak zareagować, żeby zadbać o dziecko i dać wyraz temu, że dla Ciebie to zachowanie też jest niezrozumiałe, ale jednocześnie ocalić autorytet nauczyciela? Pamiętaj, że gdy dziecko opowiada Ci o takim problemie, warto przede wszystkim skupić się na jego potrzebach – nazwać emocje, okazać wsparcie, dać możliwość wyrzucenia z siebie trudnych uczuć, odreagowania napięcia i nabrania dystansu. Nie koncentruj się od razu na tym, żeby zabrać głos w sprawie nauczyciela, bo wtedy umknie Ci z oczu Twoje dziecko. Ono najczęściej potrzebuje być wysłuchane i zaakceptowane z tym, co przeżywa. Jeśli w dalszej kolejności chcesz odnieść się do tego, co usłyszałeś o nauczycielu, pamiętaj o 2 rzeczach. Powiedz, jak Ty odbierasz zachowanie nauczyciela. Mów od siebie i skup się na samym zachowaniu, a nie ocenie nauczyciela jako osoby. (Powiedz na przykład: „nie podobało mi się zachowanie nauczycielki w tej sytuacji i chciałabym z nią o tym porozmawiać” zamiast „twoja nauczycielka jest beznadziejna, chyba minęła się z powołaniem”).

Podczas rozmowy z nauczycielem…

Rozwiej obawy

Nauczyciele również mają swoje obawy przed rozmową z rodzicami. Jedną z nich może być obawa przed krytyką. Jeśli ktoś się czegoś boi, zaczyna się bronić albo atakować, a to oczywiście blokuje rozmowę. Gdy poczujesz, że nauczyciel, z którym rozmawiasz, może odczuwać taki niepokój, podkreśl, że nie masz zamiaru obwiniać go ani krytykować. Zaznacz, że Twoim celem jest poznanie jego perspektywy na daną sytuację i poszukanie rozwiązania, które może wesprzeć dziecko w rozwiązaniu problemu.

Pamiętaj o słuchaniu

Powiedz nauczycielowi, co konkretnie wzbudziło Twój niepokój i poproś o to, żeby powiedział, jak sytuacja wygląda z jego strony. Nastaw się na wysłuchanie tego, co nauczyciel mówi – poczekaj cierpliwie, aż skończy swoją wypowiedź. Podczas rozmowy bardzo istotne jest, by obie strony mogły się wypowiedzieć i nawzajem usłyszeć. Gdy nauczyciel skończy, postaraj się podsumować to, co usłyszałeś/aś by mieć pewność, że dobrze się rozumiecie. Jeśli coś jest niejasne, dopytaj.

Kierunek współpraca

Do rozmowy z nauczycielem postaraj się podejść jak do sesji „burzy mózgów”, podczas której uczestnicy, na równych zasadach, zastanawiają się nad problemem i wymyślają różne rozwiązania. Na końcu wybierają to, które im najbardziej odpowiada. „Na równych zasadach” oznacza, że nikt nie jest lepszy ani gorszy, a każdy zasugerowany pomysł zasługuje na uwagę. Załóż, że zarówno Ty, jak i nauczyciel chcecie dla Twojego dziecka dobrze i uda Wam się współpracować na jego rzecz.

Spróbuj podsumować ustalenia

Gdy uda Wam się wypracować jakieś rozwiązania, warto pomyśleć o zebraniu ich, np. w formie kluczowych haseł. To uporządkuje informacje, a efekty Waszego spotkania będą jasno sformułowane. Dobrze byłoby spotkać się ponownie za jakiś czas, żeby zobaczyć, jak zmienia się sytuacja, o której rozmawialiście i czy zmiany idą w dobrym kierunku.

„Stopklatka”

Co zrobić, jeśli czujesz, że rozmowa utknęła w martwym puncie lub oddalacie się od wypracowania konstruktywnych rozwiązań? Gdy spotkanie zmierza w niewłaściwym kierunku, spróbuj zrobić „stopklatkę” i powiedzieć o swoim spostrzeżeniu (np. „mam wrażenie, że od kilkunastu minut zajmujemy się pobocznym tematem. Zależy mi, żebyśmy wrócili do kwestii XYZ i spróbowali coś wspólnie ustalić”). Pamiętaj też, że czasami do wypracowania konstruktywnych rozwiązań potrzeba więcej niż jednego spotkania.

Zadbaj o warunki

Ostatnia, jednak nie mniej ważna wskazówka. Powiedz nauczycielowi, że masz potrzebę spotkać się z nim w danej sprawie. Ustalcie dogodny dla Was obojga termin. „Łapanie” nauczyciela w biegu, np. rano, gdy jest on przed pracą, rozmowa z zaskoczenia nie będą sprzyjały budowaniu porozumienia, zwłaszcza jeśli mówimy o poruszaniu trudnych tematów. Upewnij się też, że na spotkanie będziecie mieli przeznaczone osobne miejsce, gdzie w spokojnych warunkach będziecie mogli poruszyć temat, z którym przychodzisz.

Pamiętaj, że w rozmowie bardziej niż o dobór określonych słów chodzi o przyjęcie pewnej postawy względem drugiej osoby. Masz wybór, czy na Twoją postawę składy się będą: szacunek, gotowość do wysłuchania, akceptacja innego sposobu myślenia, zaufanie w to, że uda się wspólnie wypracować coś, co usatysfakcjonuje obie strony, czy będą to: osądzanie, udowadnianie racji, uporczywe trzymanie się jednego sposobu myślenia, zakładanie złych intencji drugiej strony. Pierwsza postawa będzie sprzyjała budowaniu relacji, druga odgrodzi Cię od Twojego rozmówcy i zbuduje dystans między wami. Cytowany we wstępie Juul mówi, że w rozmowach z nauczycielami zawsze chodzi o to samo: o nawiązanie relacji. A kiedy to już się uda, będziesz na najlepszej drodze, żeby wspólnie z nauczycielem znaleźć rozwiązanie dla problemu, z którym się mierzycie.

Autor: Justyna Kobyra, psycholog dziecięcy