<\/span><\/h2>\nPodzielenie tego zagadnienia na mniejsze etapy to najlepszy spos\u00f3b na to, by pozna\u0107 podstawy s\u0142owotw\u00f3rstwa po angielsku. Jak si\u0119 nauczy\u0107 tworzenia nowych s\u0142\u00f3w w tym j\u0119zyku?<\/p>\n
Na pocz\u0105tku ucze\u0144 rozpoznaje proste zale\u017cno\u015bci mi\u0119dzy wyrazami. P\u00f3\u017aniej zaczyna sam tworzy\u0107 nowe formy i zauwa\u017ca\u0107, jak zmiana przedrostka, przyrostka albo ko\u0144c\u00f3wki wp\u0142ywa na znaczenie s\u0142owa. Na dalszym etapie dochodzi ju\u017c \u015bwiadoma zmiana cz\u0119\u015bci mowy i dobieranie w\u0142a\u015bciwej formy do ca\u0142ego zdania. W\u0142a\u015bnie dlatego s\u0142owotw\u00f3rstwo warto \u0107wiczy\u0107 nie jako list\u0119 regu\u0142, ale jako umiej\u0119tno\u015b\u0107, kt\u00f3ra ro\u015bnie stopniowo razem ze znajomo\u015bci\u0105 j\u0119zyka<\/strong>.<\/p>\nPoni\u017csza tabela pokazuje, jak krok po kroku rozwija si\u0119 umiej\u0119tno\u015b\u0107 s\u0142owotw\u00f3rstwa<\/strong>. Angielski staje si\u0119 wtedy coraz bardziej intuicyjny wraz z ka\u017cdym kolejnym etapem nauki.<\/p>\n\n\n\n| Grupa wiekowa<\/th>\n | Co ucze\u0144 powinien umie\u0107?<\/th>\n | Rola s\u0142owotw\u00f3rstwa<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n |
\n\nKlasy 1-3<\/strong><\/td>\nRozpoznawa\u0107 proste relacje mi\u0119dzy wyrazami i intuicyjnie zauwa\u017ca\u0107 podstawowe zmiany znaczenia, np. paint \u2013 painter<\/em>, teach \u2013 teacher<\/em>, happy \u2013 unhappy<\/em>, kind \u2013 unkind<\/em><\/strong>.<\/td>\n| Na tym etapie s\u0142owotw\u00f3rstwo pomaga zrozumie\u0107, \u017ce wyrazy nie funkcjonuj\u0105 osobno. Ucze\u0144 zaczyna widzie\u0107, \u017ce dodanie prostego elementu mo\u017ce zmieni\u0107 znaczenie s\u0142owa albo wskaza\u0107 osob\u0119 wykonuj\u0105c\u0105 dan\u0105 czynno\u015b\u0107.<\/td>\n<\/tr>\n | \nKlasy 4-6<\/strong><\/td>\nTworzy\u0107 przymiotniki, przys\u0142\u00f3wki i prostsze rzeczowniki, np. quick \u2013 quickly<\/em>, happy \u2013 happiness<\/em>, care \u2013 careful<\/em>, help \u2013 helpful<\/em><\/strong>. Rozpoznawa\u0107, kiedy zmienia si\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 mowy i jak wp\u0142ywa to na zdanie.<\/td>\n| Na tym etapie s\u0142owotw\u00f3rstwo po angielsku pomaga lepiej budowa\u0107 wypowiedzi. Ucze\u0144 nie tylko zna wi\u0119cej s\u0142\u00f3w, ale te\u017c zaczyna rozumie\u0107, dlaczego w jednym miejscu potrzebny jest przymiotnik, a w innym przys\u0142\u00f3wek lub rzeczownik.<\/td>\n<\/tr>\n | \nEgzamin 8-klasisty \/ Matura<\/strong><\/td>\nTworzy\u0107 bardziej z\u0142o\u017cone formy, np. responsible \u2013 irresponsibility<\/em>, possible \u2013 impossible<\/em>, decide \u2013 decision<\/em>, happy \u2013 unhappily<\/em><\/strong>. Dobiera\u0107 w\u0142a\u015bciw\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 mowy do luki, kontrolowa\u0107 pisowni\u0119 i przewidywa\u0107 zmiany ortograficzne.<\/td>\nNa tym etapie s\u0142owotw\u00f3rstwo w angielskim staje si\u0119 narz\u0119dziem pracy z tekstem. Ucze\u0144 musi rozpozna\u0107 funkcj\u0119 wyrazu w zdaniu, dobra\u0107 poprawn\u0105 form\u0119 i zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 nie tylko na znaczenie, ale te\u017c na zapis.<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n
\n<\/span>Jak m\u00f3zg zapami\u0119tuje wzorce j\u0119zykowe? Dlaczego s\u0142owotw\u00f3rstwo to klocki dla umys\u0142u?<\/span><\/h2>\nM\u00f3zg nie rejestruje j\u0119zyka wy\u0142\u0105cznie jako listy osobnych s\u0142\u00f3w. Du\u017co sprawniej pracuje wtedy, gdy rozpoznaje powtarzaj\u0105ce si\u0119 w nim wzory. Dlatego ucze\u0144 szybciej przyswaja materia\u0142, gdy widzi rodzin\u0119 wyraz\u00f3w, a nie zbi\u00f3r przypadkowych form. Takie s\u0142owa, jak act, actor, active i activity, nie funkcjonuj\u0105 wtedy jako cztery osobne has\u0142a. Tworz\u0105 jedn\u0105 grup\u0119, w kt\u00f3rej wsp\u00f3lny rdze\u0144 \u0142\u0105czy znaczenie, a przyrostki pokazuj\u0105 zmian\u0119 funkcji s\u0142owa.\u00a0W neurodydaktyce ten mechanizm opisuje si\u0119 jako rozpoznawanie wzorc\u00f3w.<\/strong><\/p>\nNa tym opiera si\u0119 \u015bwiadomo\u015b\u0107 morfologiczna. To umiej\u0119tno\u015b\u0107 zauwa\u017cania, \u017ce wyraz mo\u017cna roz\u0142o\u017cy\u0107 na mniejsze elementy znacz\u0105ce, jak rdze\u0144, przedrostek i przyrostek, a potem z\u0142o\u017cy\u0107 go w now\u0105 form\u0119. Badania pokazuj\u0105, \u017ce ucze\u0144, kt\u00f3ry dobrze rozpoznaje budow\u0119 wyrazu, zwykle lepiej radzi sobie tak\u017ce z jego znaczeniem i u\u017cyciem w zdaniu.<\/p>\n To t\u0142umaczy, dlaczego s\u0142owotw\u00f3rstwo po angielsku tak dobrze sprawdza si\u0119 ju\u017c na wcze\u015bniejszych etapach nauki. Gdy ucze\u0144 poznaje s\u0142owo help<\/em>, a chwil\u0119 p\u00f3\u017aniej widzi helpful<\/em> i helpless<\/em>, nie zaczyna od zera. Rozpoznaje znany rdze\u0144 i por\u00f3wnuje funkcj\u0119 nowych element\u00f3w.\u00a0W ten spos\u00f3b buduje sie\u0107 powi\u0105za\u0144, kt\u00f3ra jest trwalsza ni\u017c pami\u0119\u0107 oparta na pojedynczych s\u0142\u00f3wkach.<\/strong>\u00a0M\u00f3zg nie przechowuje wtedy tylko formy, ale \u0142\u0105czy j\u0105 od razu ze znaczeniem i zastosowaniem.<\/p>\nWa\u017cny jest te\u017c kontekst. Sama tabela przyrostk\u00f3w nie daje jeszcze bieg\u0142o\u015bci w j\u0119zyku. Je\u015bli ucze\u0144 zna ko\u0144c\u00f3wk\u0119 -ness, ale nie widzi, jak dzia\u0142a w s\u0142owach kindness, darkness czy happiness, wiedza ta pozostaje oderwana od u\u017cycia.\u00a0Dopiero wtedy, gdy nowa forma pojawia si\u0119 w rodzinie wyraz\u00f3w, w kr\u00f3tkim tek\u015bcie albo w zdaniu, uruchamia si\u0119 g\u0142\u0119bsze przetwarzanie.\u00a0<\/strong>To w\u0142a\u015bnie ono wzmacnia \u015blady pami\u0119ciowe i u\u0142atwia p\u00f3\u017aniejsze rozpoznanie poprawnej formy na sprawdzianie lub egzaminie.<\/p>\nJe\u015bli dziecko lubi bawi\u0107 si\u0119 klockami, \u0142atwiej przyjdzie mu zrozumienie s\u0142owotw\u00f3rstwa w angielskim. Nauka nie polega tu bowiem na wyci\u0105ganiu nowych element\u00f3w za ka\u017cdym razem, gdy do g\u0142owy wpadnie nowy pomys\u0142. Je\u015bli ucze\u0144 ma ju\u017c jakie\u015b s\u0142owa w pami\u0119ci, u\u017cywa ich w praktyce i uczy si\u0119, jak zmieniaj\u0105 si\u0119 ich funkcje. Tak samo ju\u017c posiadane klocki mo\u017cna wykorzysta\u0107 do zbudowania wielu fantazyjnych konstrukcji, bez kupowania ci\u0105gle nowych.<\/div>\n
\n <\/span>Jakie zwi\u0105zki wyrazowe wyst\u0119puj\u0105 w j\u0119zyku angielskim?<\/span><\/h2>\nZwi\u0105zki wyrazowe to jedna z podstawowych dr\u00f3g tworzenia nowych znacze\u0144 w j\u0119zyku angielskim.\u00a0Polegaj\u0105 na \u0142\u0105czeniu dw\u00f3ch element\u00f3w, kt\u00f3re razem tworz\u0105 now\u0105 jednostk\u0119 leksykaln\u0105 albo now\u0105 funkcj\u0119 w zdaniu.\u00a0<\/strong>To wa\u017cny obszar s\u0142owotw\u00f3rstwa, bo pokazuje nie tylko to, jak powstaj\u0105 nowe wyrazy, ale te\u017c jak zmieniaj\u0105 si\u0119 ich rola gramatyczna i znaczenie. Poni\u017csze przyk\u0142ady pokazuj\u0105 najcz\u0119stsze typy takich po\u0142\u0105cze\u0144 i ich budow\u0119.<\/p>\n
\nRzeczowniki z\u0142o\u017cone<\/h3>\nRzeczownik z\u0142o\u017cony mo\u017ce by\u0107 utworzony przez po\u0142\u0105czenie dw\u00f3ch rzeczownik\u00f3w, np.<\/p>\n \n- hand + bag = handbag, <\/em><\/li>\n
- week + end = weekend, <\/em><\/li>\n
- foot + ball = football, <\/em><\/li>\n
- bed + room = bedroom<\/em>.<\/li>\n<\/ul>\n
Niekt\u00f3re kombinacje mog\u0105 by\u0107 zapisane jako zwi\u0105zki lub jako dwa oddzielne rzeczowniki bez zmiany w ich znaczeniu, np.<\/p>\n \n- guidebook<\/em> i guide book,<\/em><\/li>\n
- lifestyle<\/em> i life style<\/em>.<\/li>\n<\/ul>\n
Istniej\u0105 tak\u017ce rzeczowniki z\u0142o\u017cone, tworzone z po\u0142\u0105czenia przymiotnika i rzeczownika lub z czasownika i rzeczownika. Przyk\u0142ady:<\/p>\n \n- greenhouse, <\/em><\/li>\n
- blackboard,<\/em><\/li>\n
- workman<\/em>.<\/li>\n<\/ul>\n
W j\u0119zyku angielskim to, czy zapiszemy co\u015b \u0142\u0105cznie, czy rozdzielnie, cz\u0119sto zmienia sens wypowiedzi. Kluczem jest tutaj akcent. Przyk\u0142ady:<\/p>\n \n- green<\/strong>house<\/em> (szklarnia) vs. green house<\/strong><\/em> (zielony dom)<\/li>\n
- blac<\/strong>kbird<\/em> (kos \u2013 gatunek ptaka) vs. black bird<\/strong><\/em> (czarny ptak \u2013 np. kruk, kawka lub wrona)<\/li>\n
- black<\/strong>board<\/em> (tablica szkolna \u2013 nie musi by\u0107 czarna, mo\u017ce by\u0107 zielona!) vs. black board<\/strong><\/em> (czarna deska),<\/li>\n
- dark<\/strong>room<\/em> (ciemnia fotograficzna) vs. dark room<\/strong><\/em> (ciemny pok\u00f3j, bo np. zgas\u0142o \u015bwiat\u0142o).<\/li>\n<\/ul>\n
\nCzasownik z ko\u0144c\u00f3wk\u0105 -ing (gerund) + rzeczownik<\/h3>\nCzasownika z ko\u0144c\u00f3wk\u0105 -ing<\/em> mo\u017cemy u\u017cy\u0107, aby zaklasyfikowa\u0107 rzeczownik, powiedzie\u0107, jakiego jest rodzaju lub jakie jest jego przeznaczenie.<\/p>\nPrzyk\u0142ady:<\/p>\n \n- dining-room, <\/em><\/li>\n
- washing-machine,<\/em><\/li>\n
- writing-paper, <\/em><\/li>\n
- swimming-pool<\/em>.<\/li>\n<\/ul>\n
\nRzeczownik + czasownik z ko\u0144c\u00f3wk\u0105 -ing (gerund)<\/h3>\nPowy\u017cszych cz\u0119\u015bci mowy mo\u017cemy u\u017cy\u0107 tak\u017ce w odwrotnej konstrukcji, \u0142\u0105cz\u0105c rzeczownik z czasownikiem z ko\u0144c\u00f3wk\u0105 -ing.\u00a0\u00a0Np. taxi-driving<\/em>, sightseeing<\/em>, coin-collecting<\/em>.<\/p>\n
\nModyfikatory z\u0142o\u017cone<\/h3>\nKolejny przyk\u0142ad zwi\u0105zku wyrazowego to po\u0142\u0105czenie liczby z rzeczownikiem, \u017ceby zmodyfikowa\u0107 inny rzeczownik.\u00a0Np.<\/p>\n \n- three-day visit<\/em>,<\/li>\n
- sixty-mile journey<\/em>,<\/li>\n
- car with four-wheel driv<\/em>e.<\/li>\n<\/ul>\n
Modyfikator mo\u017ce by\u0107 tak\u017ce po\u0142\u0105czeniem liczby, rzeczownika i przymiotnika, np.<\/p>\n \n- three-day-old\u00a0baby,<\/em><\/li>\n
- hundred-metre-long queue<\/em>.<\/li>\n<\/ul>\n
Im szybciej ucze\u0144 zaczyna rozpoznawa\u0107 takie po\u0142\u0105czenia jako ca\u0142o\u015b\u0107, tym sprawniej czyta i lepiej rozumie znaczenie nowych wyraz\u00f3w. W\u0142a\u015bnie dlatego zwi\u0105zki wyrazowe s\u0105 dobrym pocz\u0105tkiem nauki s\u0142owotw\u00f3rstwa.<\/p>\n
\n<\/span>Z jakich przedrostk\u00f3w mo\u017cna korzysta\u0107, tworz\u0105c nowe s\u0142owa po angielsku?<\/span><\/h2>\nPrzedrostek (prefix<\/em>) to co\u015b, co mo\u017cemy umie\u015bci\u0107 na pocz\u0105tku s\u0142owa, aby zmieni\u0107 jego znaczenie. Nie zmienia jednak ca\u0142ego s\u0142owa przypadkowo. Zwykle wnosi bardzo konkretn\u0105 informacj\u0119, np. przeczenie, powt\u00f3rzenie, nadmiar, b\u0142\u0119dne dzia\u0142anie albo relacj\u0119 z czym\u015b wcze\u015bniejszym lub p\u00f3\u017aniejszym<\/strong>. Dzi\u0119ki temu ju\u017c sam pocz\u0105tek wyrazu cz\u0119sto podpowiada jego sens. Oto w jaki spos\u00f3b poszczeg\u00f3lne przedrostki zmieniaj\u0105 wyrazy:<\/p>\n\n\n\n| Przedrostek (Prefix)<\/th>\n | Znaczenie<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n | \n\na-<\/strong><\/td>\n| bez, nie<\/td>\n<\/tr>\n | \nanti-<\/strong><\/td>\n| przeciwny<\/td>\n<\/tr>\n | \nauto-<\/strong><\/td>\n| o sobie lub samoczynno\u015b\u0107<\/td>\n<\/tr>\n | \nco-<\/strong><\/td>\n| razem, wsp\u00f3lnie<\/td>\n<\/tr>\n | \nde-<\/strong><\/td>\n| odwrotno\u015b\u0107, przeciwie\u0144stwo, redukcja<\/td>\n<\/tr>\n | \ndis-<\/strong><\/td>\n| nie, odwrotnie<\/td>\n<\/tr>\n | \nex-<\/strong><\/td>\n| poprzedni, by\u0142y<\/td>\n<\/tr>\n | \nextra-<\/strong><\/td>\n| ponad, poza<\/td>\n<\/tr>\n | \nil-, im-, in-, ir-<\/strong><\/td>\n| nie, bez<\/td>\n<\/tr>\n | \ninter-<\/strong><\/td>\n| pomi\u0119dzy<\/td>\n<\/tr>\n | \nmicro-<\/strong><\/td>\n| bardzo ma\u0142y<\/td>\n<\/tr>\n | \nmis-<\/strong><\/td>\n| b\u0142\u0119dnie<\/td>\n<\/tr>\n | \nnon-<\/strong><\/td>\n| nie, bez<\/td>\n<\/tr>\n | \nover-<\/strong><\/td>\n| zbyt du\u017co<\/td>\n<\/tr>\n | \npost-<\/strong><\/td>\n| po<\/td>\n<\/tr>\n | \npre-<\/strong><\/td>\n| przed<\/td>\n<\/tr>\n | \npro-<\/strong><\/td>\n| by\u0107 za czym\u015b<\/td>\n<\/tr>\n | \nre-<\/strong><\/td>\n| ponownie<\/td>\n<\/tr>\n | \nsemi-<\/strong><\/td>\n| po\u0142owa<\/td>\n<\/tr>\n | \nsub-<\/strong><\/td>\n| poni\u017cej<\/td>\n<\/tr>\n | \nsuper-<\/strong><\/td>\n| super, ponad<\/td>\n<\/tr>\n | \ntrans-<\/strong><\/td>\n| ponad, poza<\/td>\n<\/tr>\n | \nultra-<\/strong><\/td>\n| nadzwyczajnie<\/td>\n<\/tr>\n | \nun-<\/strong><\/td>\n| nie, brak, przeciwie\u0144stwo<\/td>\n<\/tr>\n | \n| under-<\/strong><\/td>\n | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |